Voor Sam Raimi: de Spider-Man-films van Cannon en James Cameron die nooit het licht zagen

Vijftien jaar aan projecten in één oogopslag

Sam Raimi's Spider-Man komt op 3 mei 2002 uit in de Verenigde Staten. Tussen de aankoop van de rechten door Cannon en deze release gaan de filmrechten van het personage van studio naar studio, wisselen meerdere keren van eigenaar en belanden ze in het hart van rechtszaken die elk project verlammen. De tabel hieronder vat samen wie op elk moment de rechten had. Wat er na 2002 gebeurde, tussen Sony, Marvel en Disney, wordt uitgelegd in ons artikel over de rechten van Spider-Man.

1985: Cannon Films krijgt Spider-Man in handen

Cannon is niet de eerste die het avontuur probeert. Begin jaren 1980 heeft producent Roger Corman, specialist in films met een klein budget, een optie op een verfilming van Spider-Man. Zijn project is gebaseerd op een tekst geschreven door Stan Lee, waarin de held het opneemt tegen Doctor Octopus. De twee mannen lopen vast op het geld: Corman wil een snelle, goedkope actiefilm, Stan Lee wil een productie met een groot budget. De optie leidt tot niets. Het parcours van de scenarist, die het personage samen met tekenaar Steve Ditko heeft gecreëerd, wordt verteld in ons portret van Stan Lee.

In 1985 staat Marvel de filmrechten van Spider-Man af aan de Cannon van Menahem Golan en Yoram Globus, de studio die destijds de actiefilms van Chuck Norris produceert. De prijs: 225.000 dollar, plus een percentage van de bruto-opbrengsten. The Los Angeles Times zal later spreken van een prijs die « voor een prikkie » werd verkocht. Het contract loopt vijf jaar: als er binnen die termijn geen film wordt gemaakt, vallen de rechten terug aan Marvel. Cannon mikt op een budget van 15 miljoen dollar volgens The Los Angeles Times, 20 miljoen volgens Den of Geek.

Om het kostuum te dragen kiest Cannon voor stuntman Scott Leva, die al voor Marvel als Spider-Man poseert. Hij is degene die te zien is op de cover van The Amazing Spider-Man nr. 262, gedateerd maart 1985: de eerste fotografische cover van een Spider-Man-nummer, waarvan de foto werd genomen door Eliot R. Brown, een medewerker van Marvel. Er wordt een poster met hem onder het masker gemaakt, en een korte promotionele film van ongeveer achttien seconden wordt, volgens /Film, opgenomen. Voor Peter Parker overweegt Cannon Tom Cruise. Volgens het boek Spider-Man Confidential van Edward Gross, verschenen in 2002, zijn andere namen overwogen zonder dat er een rol werd aangeboden: Bob Hoskins als Doctor Octopus, Christopher Lee als wetenschapper, Lauren Bacall of Katharine Hepburn als tante May. De acteurs die uiteindelijk het kostuum hebben gedragen, staan verzameld in ons artikel over de acteurs van Spider-Man op het witte doek en in onze pagina over alle castings.

Een monster-Spider-Man: de horrorversie van Tobe Hooper

Menahem Golan en Yoram Globus kennen het personage nauwelijks. Zij zien het als een creatuur uit een horrorfilm, een variant op de weerwolf uit oude monsterfilms. De eerste regisseur die aan het project wordt gekoppeld is Tobe Hooper, de maker van The Texas Chain Saw Massacre. Hij verlaat uiteindelijk het project.

De eerste treatment wordt toevertrouwd aan Leslie Stevens, bedenker van de serie The Outer Limits. Spider-Man wordt hierin letterlijk een spin. Peter Parker wordt niet gebeten: een bedrijfswetenschapper, dokter Zork, stelt hem opzettelijk bloot aan straling, en de jongeman verandert in een gigantische hybride spin met acht armen. Zork wil vervolgens dat hij het bevel voert over zijn leger van half-menselijke, half-dierlijke mutanten, maar het wezen keert zich tegen hem.

Stan Lee wijst deze versie af en dringt erop aan dat Cannon zich baseert op de echte comics. De treatment wordt opgegeven. De Peter Parker die Stan Lee verdedigde, een blut scholier die wordt verteerd door schuldgevoel, wordt verteld in onze pagina Peter Parker. Het is de gemaskerde held, en niet een monster met acht armen, die je terugvindt op onze Spider-Man-posters.

Doctor Octopus, Joseph Zito en de herschrijvingen

De scenaristen Ted Newsom en John Brancato schrijven vervolgens een veel klassiekere versie. Otto Octavius wordt hierin de professor en mentor van Peter Parker, en eenzelfde cyclotronongeluk geeft, volgens Wikipedia, zowel aan Spider-Man als aan Doctor Octopus het leven. De wetenschapper met de mechanische armen wordt voorgesteld in ons portret van Doctor Octopus, en alle tegenstanders van de held in onze gids van de vijanden van Spider-Man.

Bij de regie vervangt Joseph Zito Tobe Hooper. Hij heeft Friday the 13th: The Final Chapter getekend, uitgebracht in 1984, en, voor Cannon, de Chuck Norris-films Missing in Action (1984) en Invasion U.S.A. (1985). Hij neemt scenarist Barney Cohen aan, die deze film voor hem had geschreven, om de eerste versie van Newsom en Brancato te herschrijven.

Het project botst dan op de financiën van Cannon. In 1987 zit de studio in de problemen: Superman IV, waarvan het budget werd teruggebracht van 36 naar 17 miljoen dollar, en Masters of the Universe, uitgebracht in augustus 1987, stellen beide teleur. Na deze twee tegenvallers wordt het budget van Spider-Man sterk verlaagd, en Joseph Zito verlaat het project. De Doctor Octopus die hij moest filmen zal moeten wachten tot Spider-Man 2 van Sam Raimi; de held en zijn tegenstanders vind je vandaag terug bij onze Spider-Man-figuren.

Speelgoedfiguur Spider-Man - Dr Octopus

De Doctor Octopus uit de comics, groen-geel pak, ronde bril en vier gelede mechanische armen: de schurk die de film uiteindelijk aan Spider-Man heeft gegeven.

Bekijk het product — 29,90 €

Albert Pyun, Masters of the Universe 2 en de geboorte van Cyborg

Cannon geeft niet meteen op. De studio vertrouwt de regie van Spider-Man en Masters of the Universe 2 toe aan Albert Pyun, twee films die bijna tegelijk worden opgenomen, met gedeelde decors. Maar het geld ontbreekt. Cannon verliest zijn overeenkomsten met Mattel, eigenaar van He-Man, en met Marvel: beide films worden samen opgegeven, terwijl de studio al ongeveer 2 miljoen dollar heeft uitgegeven, vooral aan decors en kostuums.

Om deze decors en kostuums terug te verdienen schrijft Albert Pyun in één enkel weekend het verhaal van een nieuwe film, aanvankelijk getiteld Slinger. Dit wordt Cyborg, opgenomen in 23 dagen voor minder dan 500.000 dollar, met Jean-Claude Van Damme in de rol van Gibson Rickenbacker: het is Menahem Golan die de acteur oplegt. Cyborg komt op 7 april 1989 uit in de Verenigde Staten en brengt in totaal 10.166.459 dollar op op de Noord-Amerikaanse markt. Hij komt op 7 juni 1989 in de Franse bioscopen, nog steeds gedistribueerd door Cannon. Spider-Man was al in live-action verbeeld op de Amerikaanse televisie, zoals wordt verteld in ons artikel over de tv-film L'Homme-Araignée.

1989: Menahem Golan vertrekt met de rechten

Eind jaren 1980 komt Cannon onder de controle van Pathé Communications, het bedrijf van de Italiaanse financier Giancarlo Parretti, gefinancierd door Crédit Lyonnais. Menahem Golan verlaat Cannon in 1989; de New York Times kopt op 1 maart 1989 over zijn vertrek om zijn eigen bedrijf op te richten. Yoram Globus blijft op zijn beurt bij Pathé. Als onderdeel van zijn vertrekvergoeding neemt Golan de filmrechten van Spider-Man mee ten gunste van zijn bedrijf, de 21st Century Film Corporation, waarvan hij dan de leiding op zich neemt. Volgens Wikipedia volgen de rechten van Captain America hetzelfde pad.

Om de film te financieren verkoopt Golan de wereldwijde tv-rechten van de toekomstige Spider-Man door aan Viacom, en zijn videorechten aan RCA/Columbia, de toekomstige Columbia TriStar. In 1990 koopt Carolco Pictures, de studio van Terminator 2, de filmrechten over van 21st Century voor 5 miljoen dollar. Aan de overdracht is een voorwaarde verbonden: Menahem Golan moet als producent van de film worden gecrediteerd. Carolco presenteert zijn project als een live-action Spider-Man van 50 miljoen dollar.

Deze verdeling van de rechten over meerdere bedrijven is de tijdbom van de hele zaak. Tijdens deze jaren zonder film blijft de held voortleven in de comics. Zijn klassieke kostuum vind je vandaag terug bij onze Spider-Man-kostuums en onze maskers, en onze wandtapijten tonen hem op groot formaat.

James Camerons Spider-Man: wat het scriptment vertelde

In 1991 betaalt Carolco 3 miljoen dollar aan James Cameron om Spider-Man te schrijven en te regisseren. Zijn contract geeft hem inspraak over de credits van de film, en hij weigert Menahem Golan als producent te crediteren. Camerons tekst dateert van 1991; Variety meldt op 1 september 1993 dat Carolco hem heeft ontvangen. Ondertussen is het contract met Marvel heronderhandeld, met een nieuwe deadline vastgesteld op mei 1996.

Deze tekst is geen klassiek scenario maar een « scriptment », een hybride van gedialogeerd scenario en narratieve treatment. Stan Lee zal het omschrijven als een zeer gedetailleerde treatment van meer dan vijftig pagina's. Peter Parker is hierin 17 jaar oud. De spin die hem bijt komt uit een laboratorium waar men experimenten met genetische herprogrammering op fruitvliegjes uitvoert. Vooral: de webben komen niet uit een gadget: ze spuiten uit Peters lichaam, via organische kanalen ter hoogte van zijn polsen, een metafoor voor de puberteit volgens Cameron. De filmmaker vat zijn held samen in één formule, « He's Spider-Kid »: een eenzame en impopulaire scholier. De klassieke oorsprong blijft behouden: Peter weigert een dief tegen te houden die wegvlucht uit een plaatselijk tv-station, en die dief doodt vervolgens oom Ben, een drama dat wordt verteld in ons artikel over de dood van oom Ben.

De schurken zijn nieuw, al ontlenen ze hun krachten aan twee tegenstanders uit de comics. De grote tegenstander, Carlton Strand, is een corrupte zakenman die elektriciteit kan manipuleren sinds hij een blikseminslag heeft overleefd: het is Camerons versie vanElectro . Zijn rechterhand, Boyd, kan zijn lichaam in zand veranderen, zoals Sandman. Doctor Octopus, de schurk uit de scenario's van Cannon, komt niet voor. De toon is donker en voor volwassenen bedoeld: de personages, Peter inbegrepen, vloeken volop. De tekst bevat een liefdesscène tussen Peter en Mary Jane op de top van een toren van de Brooklyn Bridge, en de laatste confrontatie speelt zich af op de top van het World Trade Center.

Speelgoedfiguur Spider-Man - Electro

Electro in zijn groen-gele pak met bliksemschichten en stervormig masker: de superschurk uit de comics waarop James Cameron zich baseerde voor zijn Carlton Strand, als figuur voor de kamer.

Bekijk het product — 29,90 €

Jaren van rechtszaken en drie faillissementen

Camerons film zal niet worden gemaakt: rechtszaken en faillissementen blokkeren alles. In april 1993 klaagt Menahem Golan Carolco aan om zijn contract nietig te laten verklaren, omdat hij zijn producentencredit was ontzegd. Carolco klaagt op zijn beurt Viacom en Columbia TriStar aan, in februari 1994 volgens The Los Angeles Times, om hun tv- en videorechten nietig te laten verklaren, en beide studio's slaan terug. Midden jaren 1990 noemt MGM, dat in de tijd van Parretti dicht bij Pathé stond, zich erfgenaam van de oude rechten van Cannon en klaagt het Golan, Globus, Parretti, 21st Century, Viacom, Tri-Star en Marvel aan wegens fraude.

De faillissementen volgen elkaar op. Carolco stelt zich in 1995 onder bescherming van hoofdstuk 11 van de Amerikaanse faillissementswet. Cutthroat Island, die het heeft geproduceerd, komt op 22 december 1995 uit in de Verenigde Staten en op 14 februari 1996 in Frankrijk: deze flop is een van de films die een reeds failliete studio mee de afgrond in trekken. Op 27 december 1996 vraagt Marvel Entertainment Group op zijn beurt bescherming onder hoofdstuk 11; ook Golans 21st Century gaat failliet, in 1996 volgens Wikipedia. Carolco, 21st Century en Marvel bevinden zich allemaal in faillissement tijdens de rechtszaken. Marvel komt eruit op 1 oktober 1998, wanneer Toy Biz het overneemt en de naam Marvel Enterprises aanneemt. De rol die Spider-Man eerder had gespeeld in de opkomst van de uitgeverij wordt verteld in ons artikel over de geschiedenis van Marvel.

1999: Sony krijgt de filmrechten van Spider-Man

De ontknoping komt in 1999. In februari velt de Californische rechter een summier vonnis in het voordeel van Marvel en wijst de eisen van MGM af. Op 1 maart 1999 kondigen Eric Ellenbogen, CEO van Marvel, Avi Arad, creatief directeur, en John Calley, CEO van Sony Pictures Entertainment, hun akkoord aan; de dag erna kopt The Los Angeles Times « Studio Rights to Spider-Man Are Untangled ». Marvel geeft Sony het recht om Spider-Man-films te produceren in ruil voor een niet-terugvorderbaar voorschot op royalty's, waarvan het jaarverslag van Marvel het bedrag niet vermeldt.

Dan is er nog MGM. In maart 1999 regelen MGM, Sony en Marvel in der minne hun laatste geschillen, tegen de prijs van een opmerkelijke ruil: opdat MGM afstand doet van Spider-Man, geeft Sony zijn concurrerende James Bond-filmprojecten op, gebaseerd op de rechten van Kevin McClory, medeauteur van het verhaal van Thunderball. Datzelfde jaar oordeelt het Superior Court van Los Angeles dat Viacom geen enkel recht heeft op een Spider-Man-film.

Sony neemt scenarist David Koepp aan, wiens eerste werk rechtstreeks voortbouwt op Camerons tekst. In januari 2000 wordt Sam Raimi gekozen om de film te regisseren: op 27 januari meldt The Hollywood Reporter dat hij in de laatste onderhandelingen zit. Spider-Man komt op 3 mei 2002 uit in de Verenigde Staten. De totstandkoming ervan wordt verteld in ons artikel over de film uit 2002, de saga die daarop volgde in de trilogie van Sam Raimi, en de volgorde van alle films in onze pagina over de Spider-Man-films. De films die sinds 2002 zijn uitgekomen, kijk je terug via onze Spider-Man dvd's en blu-rays.

Cameron, achteraf bezien

Cameron heeft spijt uitgesproken. In zijn boek Tech Noir: The Art of James Cameron, waarvan de pers op 6 december 2021 fragmenten publiceerde, noemt hij zijn Spider-Man « de grootste film die ik nooit heb gemaakt » (« the greatest movie I never made »). Hij wilde een Spider-Man die geworteld was in de echte wereld, in de lijn van Terminator en Aliens.

Na de val van Carolco probeerde hij 20th Century Fox ervan te overtuigen de rechten over te kopen. Fox weigerde zich te engageren: de rechten waren verward, en Sony had volgens hem een « zeer discutabele » band ermee. Cameron legt uit dat deze mislukking hem ertoe heeft gebracht niet meer te werken aan andermans intellectueel eigendom en zijn eigen films te ontwikkelen, zoals Titanic en vervolgens Avatar. Spider-Man heeft nog andere nooit gemaakte films gekend, verteld in onze artikelen over Sam Raimi's Spider-Man 4 en over het opgeven van Amazing Spider-Man 3.

Wekker Spider-Man Vintage Comics

Een kubusvormige wekker met digitaal scherm, versierd met Spider-Man in oude-comicsstijl: de held zoals je hem las in de jaren dat zijn films nog op papier bleven als scenario's.

Bekijk het product — 29,90 €

Om te onthouden