Winkelwagen
0
Het antwoord in het kort
Torment is de eerste verhaallijn van Todd McFarlane over Spider-Man, gepubliceerd in de eerste vijf nummers van de reeks die in augustus 1990 van start ging. McFarlane tekent er zowel het scenario als de tekeningen voor, en zet de held tegenover de Lizard, gemanipuleerd door de priesteres Calypso. Nummer één ging ongeveer 2,5 miljoen keer over de toonbank, een record dat de speculatieve zeepbel van de jaren negentig op gang bracht.
In augustus 1990 waagt Marvel een ongebruikelijke gok: een volledige titel toevertrouwen aan een tekenaar, met volledige zeggenschap over het scenario. Die tekenaar heet Todd McFarlane, hij is negenentwintig, en hij heeft net twee jaar gewerkt aan Amazing Spider-Man, waar zijn lijnvoering de manier om het personage af te beelden al ingrijpend had veranderd. De nieuwe titel heet simpelweg Spider-Man. Zijn eerste verhaallijn heet Torment, loopt over vijf nummers, en wordt een van de best verkochte objecten uit de geschiedenis van de comic book.
Augustus 1990: Marvel geeft de sleutels aan zijn stertekenaar
De context telt om te begrijpen wat deze verhaallijn voorstelt. Eind jaren tachtig tekent McFarlane Amazing Spider-Man en legt hij een nieuw silhouet op: gedraaide poses, enorme maskerogen, en vooral webben die getekend zijn als organische kluwens in plaats van de regelmatige rasters die waren overërfd van Steve Ditko en John Romita Sr.. Dit ogenschijnlijk onbeduidende grafische detail wordt zijn handtekening.
Marvel biedt hem dan aan wat weinig tekenaars krijgen: een vierde maandelijkse titel gewijd aan het personage, waarvan hij tegelijk auteur en illustrator zou zijn. Het redactieteam is klein — Rick Parker voor de belettering, Bob Sharen voor de kleuren op de eerste drie nummers, McFarlane zelf op het vierde, Gregory Wright op het vijfde, Jim Salicrup als redacteur. De vijf afleveringen verschijnen van augustus tot december 1990.
Wat Marvel koopt, is geen verhaal. Het is een naam. En McFarlane weet dat: hij bouwt Torment op als een demonstratie, niet als een klassiek verhaal. Die grafische demonstratie werkt door tot in de visuals die vandaag worden verkocht, van posters tot wandkleden.
Het verhaal: de Lizard, Calypso en een jacht in de riolen
De plot past in enkele regels. De Lizard duikt weer op in New York en pleegt een reeks moorden die niet bij hem passen. De man achter het monster, dokter Curt Connors, is altijd een tragische geleerde geweest — een wetenschapper die de controle over zijn eigen creatie verliest, nooit een methodische moordenaar. Die omslag is de motor van de verhaallijn, en hij verontrust des te meer omdat we weten welke prijs zijn gezin al heeft betaald, te beginnen met zijn echtgenote Martha.
De held grijpt in, en wordt verslagen. De Lizard vergiftigt hem en gooit hem van de top van een gebouw. Dat is de tweede verrassing: Spider-Man brengt een groot deel van het verhaal verzwakt door, koortsig, niet in staat om helder te denken. Vervolgens ontdekken we dat Calypso, een voodoopriesteres die verbonden is met de kring rond Kraven the Hunter, de Lizard via hypnose manipuleert en hem tot moorden aanzet.
In de ontknoping rekent de held met allebei af, in de overtuiging dat de Lizard sterft aan de gevolgen van de greep op zijn brein. De afwikkeling is kort, bijna afgeraffeld. Wie een dichte plot zoekt, blijft gefrustreerd achter — en dat is een verwijt dat deze verhaallijn al meer dan dertig jaar achtervolgt.
Sfeer boven plot
Wat Torment wél goed doet, is iets anders. De verhaallijn werkt als een horrorfilm: weinig dialoog, hele pagina's zonder tekst, een obsessieve herhaling van het woord doom als onomatopee, panelen waarin de Lizard alleen in fragmenten verschijnt. Het lezen is fysiek in plaats van narratief. Het is een bewuste keuze, en die verklaart waarom deze verhaallijn vandaag nog steeds verdeelt.
Om die keuze in de geschiedenis van het personage te plaatsen, vergelijk je haar met de verhaallijnen die juist op dramatische opbouw inzetten: If This Be My Destiny, de dood van Gwen Stacy of Kraven's Last Hunt. Die drie vertellen. Torment daarentegen toont.
FIGUREN & COLLECTIE
Spider-Man figuur
De dynamische pose die McFarlane het personage oplegde, omgezet in volume voor in je vitrine.
69.90 €
Ontdekken →Wat deze verhaallijn veranderde aan de manier waarop de held getekend wordt
De grafische erfenis is de echte bijdrage van deze vijf nummers. Drie elementen hebben zich er blijvend genesteld, en je vindt ze vandaag terug in de comics, op de filmposters en op de posters die in de shop verkocht worden.
De organische webben
Vóór McFarlane waren de webben nette, geometrische lijnen, met de liniaal getrokken. Bij hem worden het draderige, onregelmatige massa's, bijna levend. Het procedé kost aanzienlijk veel tekentijd, maar het geeft het personage een textuur die niemand vóór hem had geprobeerd. Die handtekening heeft zich ver buiten haar bedenker verspreid.
De ogen van het masker
McFarlane vergroot de witte lenzen van het masker tot ze de helft van het gezicht innemen, en vervormt ze naargelang de emotie. Het masker wordt expressief terwijl het niet beweegt — een krachttoer die de animatieseries en de maskerreplica's sindsdien hebben overgenomen.
De onmogelijke poses
Gehurkt op een lantaarnpaal, romp honderdtachtig graden gedraaid, ledematen opgevouwen als die van een spin: het silhouet houdt op menselijk te zijn. Dat is waarschijnlijk de zichtbaarste en meest nagevolgde bijdrage van deze periode. De hedendaagse verzamelfiguren dragen er nog steeds de sporen van.
Dit visuele vocabulaire verspreidde zich daarna over het hele medium. Het gaat net vooraf aan het grafische ontwerp van Venom, van wie McFarlane het definitieve uiterlijk vastlegde — buitenmaatse kaak, hangende tong, vormeloze zwarte massa — vertrekkend van het symbiontenkostuum dat werd geïntroduceerd in The Alien Costume Saga.
POSTERS & PRINTS
Spider-Man Retro Poster
De retrolijn van de jaren negentig ingelijst: wandformaat, scherpe druk, om boven je bureau te hangen.
16.90 €
Ontdekken →Het commerciële succes, en de zeepbel die het ontketende
De cijfers van deze lancering behoren nog altijd tot de hoogste die ooit door een comic book zijn gehaald. Het eerste nummer ging over de toonbank in ongeveer 2,5 miljoen exemplaren, waarmee het een van de best verkochte comics aller tijden is. Een orde van grootte die in de huidige markt onbereikbaar is geworden.
Dat totaal komt niet van één enkele oplage. Marvel bracht de cover in meerdere versies uit: een editie met zilveren inkt van ongeveer 1,2 miljoen, een zilveren variant in blisterverpakking van 125.000, een groene editie voor de kiosken van 800.000, een kioskversie in blister van 125.000, plus herdrukken. Het mechanisme is expliciet: dezelfde lezer aanzetten om dezelfde aflevering meerdere keren te kopen.
Het begin van het speculatieve tijdperk
Het is precies dat mechanisme dat van deze lancering een keerpunt maakt. De meervoudige covers, de opgeblazen oplages en het idee dat een comic book een belegging is in plaats van een leeservaring vestigen zich op dat moment. De zeepbel die daarop volgt, beheerst het begin van de jaren negentig voordat ze abrupt leegloopt en een deel van het gespecialiseerde distributienetwerk meesleurt.
Het tweede effect is industrieel. Gesterkt door dat succes verlaat McFarlane het jaar daarop Marvel, samen met zes andere stertekenaars, om Image Comics op te richten, een structuur waarin de auteurs eigenaar blijven van hun creaties. Die breuk heeft de machtsverhouding tussen uitgevers en makers blijvend veranderd. Voor de plaats van het personage in de geschiedenis van Marvel is deze episode een even belangrijke mijlpaal als de verkoopcijfers zelf.
Wel een woord van voorzichtigheid over wat die cijfers niét zeggen. Tweeënhalf miljoen verkochte exemplaren betekent geen tweeënhalf miljoen lezers: een belangrijk deel werd dubbel of driedubbel gekocht door dezelfde mensen, en een ander deel heeft zijn blister nooit verlaten. Dat totaal vergelijken met de verkoop van vandaag heeft dus maar een beperkte betekenis. Wat de zeepbel heeft achtergelaten, is een markt voor merchandise die zich nooit meer heeft gesloten — van verzamelfiguren tot mokken.
Moet je Torment vandaag nog lezen?
Het antwoord hangt volledig af van wat jij zoekt. Wil je een stevige plot, personages die evolueren en een bevredigende ontknoping, dan bestaan er veel betere instappunten — onze selectie comics om het universum te ontdekken biedt er meerdere, en het overzicht van de grote verhaallijnen plaatst elk daarvan in de chronologie.
Als je je daarentegen interesseert voor de geschiedenis van het medium, dan is deze verhaallijn een document. Ze toont het precieze moment waarop het beeld het overneemt van het verhaal in de mainstream comic book, en waarop de markt omslaat naar speculatie. Je kunt het resultaat mislukt vinden en tegelijk het belang ervan erkennen: beide oordelen bestaan naast elkaar bij de meeste lezers, en dat is wat het lezen ervan interessant maakt.
Waarmee je daarna verdergaat
Om in dezelfde grafische lijn te blijven: de verhaallijn Planet of the Symbiotes zet de zwarte esthetiek van die periode voort. Om te begrijpen hoe het personage de decennia doorkruist zonder te verstarren, biedt Spider-Man: Life Story precies het tegenbeeld: een verhaal waarin alles narratieve constructie is. En voor de andere grote verhaallijn rond een jager: Hunted pikt de draad van de Kravinoffs weer op, terwijl de inconsistenties in de grote saga's een paar legendes op hun plaats zetten. De Lizard blijft een van de weinige schurken die zowel als schurkenfiguren als op t-shirts bestaat.
T-SHIRTS
Spider-Man Vintage T-Shirt
De retrolook uit de jaren negentig op dik katoen: de rechte snit die het even goed doet op een convention als in het dagelijks leven.
34.90 €
Ontdekken →De plaats van McFarlane in de lijn van tekenaars
Om te meten wat deze verhaallijn verschuift, moet je haar in een opeenvolging plaatsen. Steve Ditko bedenkt in 1962 een mager, nerveus, bijna onheilspellend silhouet, met spinnenposes die toen al zeer herkenbaar waren. John Romita Sr. volgt hem halverwege de jaren zestig op en verzacht alles: de held wordt atletisch, aantrekkelijk, dichter bij het romantische feuilleton dan bij het angstverhaal. Het is die versie die zich twee decennia lang vestigt en die het populaire beeld van het personage nog steeds bepaalt.
McFarlane komt na een lange periode van grafische stabiliteit. Zijn breuk gaat niet over het gezicht of de spiermassa, maar over beweging en materie. Waar zijn voorgangers een man in een pak tekenden, tekent hij een schepsel. De proporties rekken uit, de gewrichten buigen in onwaarschijnlijke richtingen, en het web houdt op decor te zijn om een volwaardig personage te worden.
Die verschuiving verklaart de lange levensduur van zijn invloed. Vijfendertig jaar later ontlenen de meeste populaire weergaven — posters, videogames, animatie, stickers en wandkleden — meer aan zijn grammatica dan aan die van Ditko of Romita. De lijnvoering is op sommige punten verouderd; het silhouet niet.
De Lizard, een tegenstander die om goede redenen gekozen is
De keuze van de tegenstander is niet toevallig. De Lizard is de enige grote schurk uit het pantheon die tegelijk monsterlijk en zielig is. Curt Connors is een geamputeerde chirurg die zijn arm probeert te laten aangroeien, geïnspireerd door reptielen; zijn wetenschappelijke succes is meteen ook zijn veroordeling. Elke verschijning speelt hetzelfde dilemma opnieuw af: de held moet een schepsel uitschakelen en tegelijk de man redden die erin gevangen zit.
Voor een verhaallijn die op sfeer is gebouwd in plaats van op dialoog is hij de ideale tegenstander. De Lizard betoogt niet, monologeert niet, legt zijn plan niet uit. Hij jaagt. Dat maakt hele pagina's vrij waarin alleen de tekening het verhaal draagt — precies wat McFarlane wilde aantonen.
Waarom Calypso het spel verandert
De toevoeging van Calypso als poppenspeelster levert het enige echte scenario-idee van de verhaallijn. Zonder haar wordt de Lizard weer de gebruikelijke ongelukkige geleerde. Met haar wordt hij een instrument, en kantelt het verhaal naar rituele horror in plaats van wetenschappelijke tragedie. Het personage was verbonden met de kring rond Kraven the Hunter, waardoor de verhaallijn discreet wordt ingeschreven in een continuïteit die de lezers van toen wisten te herkennen.
Die afstammingslijn is het volgen waard: de Kravinoff-clan heeft sindsdien een hele reeks nakomelingen voortgebracht, van Ana tot Sasha, tot aan de immense klopjacht van Hunted.
Wat de kritiek erover zegt, vijfendertig jaar later
Het oordeel over deze vijf nummers is sinds hun verschijning nauwelijks veranderd, en het is opmerkelijk constant: zwakke plot, repetitieve dialoog, overhaaste ontknoping, maar memorabele pagina's en een onbetwistbaar historisch belang. Zeldzaam zijn de verhaallijnen waarover lezers en commentatoren het zo duidelijk eens zijn, ook in hun onenigheid.
Wat men haar het vaakst verwijt, past in één zin: McFarlane schreef als een tekenaar. De scènes bestaan om een beeld mogelijk te maken, niet omgekeerd. Wie de comic book via het verhaal benadert, ziet daarin een fatale zwakte; wie hem via het beeld benadert, ziet er een bevrijding in. Beide lezingen zijn verdedigbaar, en dat is precies wat deze verhaallijn in het gesprek houdt.
Een laatste punt verdient het duidelijk gesteld te worden, omdat het vaak in vervormde vorm terugkomt: het commerciële succes van deze lancering zegt niets over de literaire kwaliteit ervan, en omgekeerd. Beide dimensies staan los van elkaar. Die twee verwarren is de meest voorkomende denkfout in discussies over deze periode — net als de onnauwkeurigheden die over de grote saga's circuleren.
Waar je deze esthetiek vandaag terugvindt
De invloed van deze periode is niet alleen in de comics te lezen. Ze heeft zich verspreid naar de animatie, naar de videogames, en tot in de objecten. De videogame-adaptaties namen de spinnenposes en de draderige weergave van de webben heel vroeg over; de films deden er langer over om er dichtbij te komen, zoals het overzicht van de bioscoopadaptaties laat zien. De Spider-Verse heeft er uiteindelijk een bewuste handtekening van gemaakt, door de vervorming door te trekken tot een volledig grafisch statement.
Wat de objecten betreft, blijft deze periode een van de meest overgenomen. De posters en wandkleden met retrolijnen putten rechtstreeks uit deze platen, de figuren nemen er de onmogelijke poses van over, en de t-shirts net als de mokken recycleren er de herkenbaarste kaders van. Zelfs de stickers en de maskers dragen het merkteken van die overmaatse ogen die vóór 1988 niet bestonden.
Wie het universum via de objecten ontdekt in plaats van via het lezen, heeft daarmee vaak zonder het te weten zijn eerste contact met de stijl van dat tijdperk. De pagina gewijd aan het universum van de personages en die van de casts laten je vervolgens de draad terugvolgen, van de oorspronkelijke tekening tot de gezichten die hem op het scherm hebben belichaamd. En wie liever met de platen zelf begint: onze selectie leestips om te beginnen blijft het veiligste instappunt.
Wat je moet onthouden
Vijf nummers verschenen tussen augustus en december 1990. Één tekenaar alleen aan het roer. Een dunne plot, een indringende sfeer, en een grafisch vocabulaire dat het silhouet van het personage voor dertig jaar heeft geherdefinieerd. Ongeveer tweeënhalf miljoen verkochte exemplaren voor alleen al de eerste aflevering, een speculatieve zeepbel op gang gebracht, en de geboorte van Image Comics in het kielzog daarvan.
Drie dingen verklaren waarom er nog steeds over gesproken wordt. De eerste is de grafische breuk, die haar bedenker heeft overleefd en het silhouet van het personage nog altijd vormgeeft. De tweede is de economische omslag, die van de comic book een speculatieobject maakte voordat het een leeservaring was. De derde is de oprichting van Image Comics, rechtstreeks geboren uit dit succes, die de machtsverhouding tussen uitgevers en hun auteurs blijvend heeft veranderd. Geen van deze drie gevolgen was in augustus 1990 te voorzien.
Het is niet het beste Spider-Man-verhaal, en niemand beweert dat. Het is wel een van de meest gevolgenrijke. Om de rest van de galerij te verkennen: de pagina met de iconische vijanden en die van Peter Parker maken het plaatje compleet, en de t-shirts, stickers, knuffels, LEGO-sets en mokken laten je er dagelijks een spoor van bewaren.
