Kingpin: de opkomst van een crimineel die koning van New York werd

In het Marvel-universum zijn er weinig antagonisten die tegelijk angst, respect en een troebele fascinatie oproepen. Wilson Fisk, beter bekend als Kingpin, hoort in die aparte categorie thuis. Hij vliegt niet, teleporteert niet, manipuleert geen materie. Hij heeft niets van wat een superschurk normaal gesproken definieert, en juist dat maakt hem zo moeilijk te vellen. Waar de andere vijanden van Spider-Man het lichaam aanvallen, richt hij zich op het terrein: de stad, haar instellingen, haar pers, haar rechters.

Kingpin begrijpen is begrijpen waarom bepaalde tegenstanders niet reageren op de gebruikelijke genreformule. Je kunt neerslaan Scorpionknock-out slaan, de illusies van Mysteriodoorzien, een klopjacht van Kraven the Hunteroverleven. Maar een imperium krijg je niet met één vuistslag achter de tralies.

Een maffiabaas geboren in de pagina's van Spider-Man

Kingpin duikt voor het eerst op in Amazing Spider-Man #50, uit 1967, geschreven door Stan Lee en getekend door John Romita Sr. Dat nummer is om nog een andere reden beroemd gebleven: het is het nummer waarin Peter Parker zijn pak in een vuilnisbak gooit. Die samenloop van timing zegt al iets. Fisk komt precies binnen op het moment dat de held twijfelt, en hij gedijt in die leegte.

Bij zijn creatie beantwoordt het personage aan een eenvoudige verhaalbehoefte: Spider-Man een tegenstander geven die kracht niet oplost. De jaren 1960 hadden de voorraad gekke wetenschappers en chemische ongelukken uitgeput. Fisk zelf heeft niets te danken aan een gammastraal. Zijn macht is structureel: hij controleert mensen, geldstromen, bouwvergunningen. De lezer begrijpt onmiddellijk dat het probleem niet in drie actiepanelen zal worden opgelost.

Die oorsprong verklaart ook zijn lange leven. Een schurk die om een gadget heen is gebouwd, veroudert met zijn gadget. Een schurk die om economische macht heen is gebouwd, blijft actueel zolang economische macht bestaat. Dat onderscheidt hem binnen het pantheon van iconische vijanden van Spider-Man, waar veel figuren met één blik te dateren zijn.

De methode Fisk: geld vóór vuisten

Het handelsmerk van Kingpin zit in een omkering. De gewone crimineel verbergt zijn activiteit achter een eerbare gevel. Fisk doet het omgekeerde: hij maakt zijn activiteit respectabel en gebruikt die respectabiliteit vervolgens als harnas. Hij presenteert zich als zakenman, leidt echte bedrijven, financiert goede doelen en laat zich zien op de juiste diners. Als de politie hem benadert, staat ze niet tegenover een boef maar tegenover een belastingbetaler omringd door advocaten.

Het netwerk is in lagen opgebouwd. Dekmantelbedrijven slikken het zwarte geld. Gekozen bestuurders danken hun campagne aan hem. Journalisten krijgen precies de informatie die hij gedrukt wil zien, en niet de rest. Op dat laatste punt is de link met de Daily Bugle leerzaam: Spider-Man weet als geen ander wat een vijandige pers met een reputatie doet, en Fisk had datzelfde mechanisme veel eerder door dan hij.

Daarom hebben zijn confrontaties met Spider-Man een ander ritme. Het gaat niet meer om het voorkomen van een overval, maar om het ontmantelen van een bouwwerk. Elke keer dat Spider-Man een schakel vernietigt, bouwt Fisk er een nieuwe met het geld van de vorige. De held wint veldslagen; het imperium incasseert.

Een lichaam dat de schijn bedriegt

Het silhouet van Kingpin is een grap die het personage terugkaatst op wie hem maakt. Zijn massa leest als overgewicht; in werkelijkheid is het spiermassa. De verhalen hameren daar geregeld op: Fisk traint, beoefent gevechtsdisciplines en incasseert klappen die een normale man tegen de vlakte zouden slaan. Meerdere tegenstanders hebben de fout gemaakt hem één keer te onderschatten.

Dat detail is niet cosmetisch. Het vernietigt de makkelijke oplossing. Was Fisk een broze baas die door bewakers werd beschermd, dan volstond het om zijn kantoor te bereiken. Omdat hij fysiek standhoudt, biedt de directe confrontatie zelfs die kortere weg niet. Spider-Man kan hem in een gevecht verslaan, maar dat is nooit genoeg geweest om hem te laten vallen, en dat is precies de bedoeling.

Het contrast met de andere schurken is scherp. Green Goblin ontleent zijn gevaar aan een onvoorspelbare waanzin; Kingpin aan zijn koelbloedigheid. De een explodeert, de ander rekent. Dat zijn twee tegengestelde manieren om angst aan te jagen, en de analyse van de slimste schurken uit het Spider-Man-universum zet Fisk om die reden meestal in een categorie apart.

Vanessa en Richard: de familie als enige zwakke plek

Als Kingpin een zwakte had, zou het geen wapen of rivaal zijn. Het zou zijn vrouw zijn. Vanessa Fisk neemt in zijn evenwicht een plaats in die niets anders inneemt: zij is de enige persoon voor wie hij zijn waakzaamheid laat zakken, en de enige wiens afkeuring hem raakt. Meerdere grote verhaallijnen steunen volledig op dit hefpunt. Het rijk bedreigen maakt hem methodisch; Vanessa bedreigen maakt hem onvoorzichtig.

Hun zoon Richard maakt de vergelijking nog ingewikkelder. Opgevoed in een leugen over de activiteiten van zijn vader, kiest hij uiteindelijk zelf ook voor het criminele pad, maar dan tegen hem in. Dat traject bracht de identiteit voort van The Rose, de criminele erfgenaam van Kingpin, een figuur die alleen bestaat omdat Fisk zijn gezin wilde beschermen tegen wie hij was.

Daarin zit een symmetrie die scenaristen vaak uitspelen met Peter Parker. Beide mannen leiden een dubbelleven en liegen tegen de mensen van wie ze houden om hen te sparen. Die spanning loopt door de hele reeks, zoals blijkt uit de constante moeite die Peter heeft om zijn privéleven en zijn heldenleven te verenigen. Het verschil zit in wat ze beschermen: de een verbergt een last, de ander verbergt een misdaad.

Van Spider-Man naar Daredevil: de vijand die van held veranderde

Geboren bij Spider-Man, vond Kingpin zijn volle gestalte ergens anders. Vanaf de jaren 1980 wordt hij de centrale tegenstander van Daredevil, en deze verhuizing verandert het personage blijvend. Het verhaal Born Again, geschreven door Frank Miller midden jaren 1980, geeft daarvan de meest radicale versie: Fisk ontdekt er de geheime identiteit van zijn vijand en, in plaats van hem te doden, zet hij alles op alles om zijn leven stukje bij beetje te vernietigen.

Dat idee is de definitie van het personage geworden. Kingpin zoekt geen fysieke overwinning. Hij zoekt de ineenstorting. Bankrekening leeggehaald, woning kwijt, reputatie besmeurd, naasten omgedraaid: de methode werkt net zo goed op een advocaat uit Hell’s Kitchen als op een freelancefotograaf uit Queens.

Zijn overstap naar Daredevil verklaart ook waarom veel lezers Fisk ontdekken zonder te weten dat hij uit de reeks van Spider-Man komt. Beide helden delen dezelfde stad en kruisen elkaar geregeld, maar de mentale associatie is verschoven. Om die bewegingen van het ene universum naar het andere te volgen, helpt het overzicht van de Spider-Man-films en -versies om de tijdperken weer op een rij te zetten.

Kingpin op het scherm: meerdere gezichten, dezelfde kou

In de bioscoop speelt Michael Clarke Duncan Wilson Fisk in Daredevil uit 2003. Die vertolking zet in op fysieke aanwezigheid en op een rustig gezag, in een film die zelf de meningen verdeelde. Het personage krijgt er daarentegen een eerste geloofwaardige vertaling: de zakenman die niemand iets kan maken.

De versie die het publiek het meest is bijgebleven, blijft die van Vincent D’Onofrio, te zien in de serie Daredevil geproduceerd voor Netflix vanaf 2015. Deze Fisk is traag, sociaal onhandig, in staat tot lange stiltes vóór een uitbarsting van geweld. Het contrast tussen de sociale onhandigheid en de brutaliteit heeft er een referentiepunt van gemaakt, zozeer dat de acteur de rol later in meerdere Marvel-producties opnieuw opnam.

De animatie biedt er een derde lezing van. In Spider-Man: Into the Spider-Verseuit 2018 is Kingpin de belangrijkste antagonist, en zijn drijfveer is geen verovering maar rouw: hij bouwt een versneller die naar andere dimensies kan openen, in de hoop daar een gezin terug te vinden dat hij verloren heeft. Het silhouet is er tot het uiterste doorgevoerd, bijna architecturaal, en het resultaat blijft een van de meest treffende bewerkingen van het personage.

Ook videogames hebben hun eigen manier om de New Yorkse onderwereld te behandelen, zelfs wanneer Fisk niet centraal staat in het verhaal. De vraag wie een stedelijk gebied controleert is er structureel, zoals blijkt uit de ervaring van Marvel’s Spider-Man 2 op PS5, waarin de stad zelf de inzet is.

De dag waarop de crimineel burgemeester werd

De comics hebben de logica van het personage uiteindelijk tot het einde doorgetrokken. Als Fisk toch al altijd bestuurders koopt, waarom zou hij zich dan niet gewoon laten kiezen? In de verhalen die vanaf 2017 verschijnen, wordt Wilson Fisk burgemeester van New York. De crimineel verschuilt zich niet langer achter de macht: hij bekleedt haar.

Deze omkering is briljant omdat ze de helden ontwapent. Een crimineel van de georganiseerde misdaad slaan is een daad van gerechtigheid; een verkozen burgemeester slaan is een aanval. Fisk verandert democratische legitimiteit in een schild, en Spider-Man bevindt zich in een positie waarin elke interventie hemzelf in het ongelijk stelt.

Het is ook een manier om te herinneren aan wat het personage sinds 1967 vertegenwoordigt. Kingpin is niet de dreiging die van buiten komt, die je herkent aan een masker of een kostuum. Hij is de dreiging die van binnenuit het systeem komt, die de regels gebruikt in plaats van ze te overtreden. Op dat punt heeft hij geen gelijke in de galerij van Spider-Man.

Waarom hij de moeilijkste vijand van de Spin blijft

Spider-Man is bedacht als een held van de buurt. Hij beschermt een wijk, stopt overvallen, repareert wat er vlak bij hem stukgaat. Die schaal maakt zijn kracht uit en, tegenover Kingpin, ook zijn grens. Een web stopt een overvaller, geen financiële constructie. De held van de straathoek staat tegenover een tegenstander die op de schaal van de hele stad opereert.

Daar komt een morele asymmetrie bij. Fisk kan alles verliezen en opnieuw beginnen; Peter Parker niet. Het imperium is vervangbaar, tante May niet. Kingpin weet dat, en juist die onbalans buit hij uit. Om te begrijpen wat die kwetsbaarheid het personage kost, werpt het volledige portret van Peter Parker licht op de achterkant van het pak.

Er blijft een laatste reden over, minder vaak uitgesproken. De andere schurken willen iets van Spider-Man: zijn nederlaag, zijn erkenning, zijn lijden. Kingpin zou vooral willen dat hij niet bestaat. Hij haat hem niet, hij beschouwt hem als een operationele hinderlijkheid. Deze onverschilligheid is kouder dan welke wraak dan ook, en verklaart waarom het personage de decennia doorstaat zonder te verslijten.

Het witte kostuum, de wandelstok, de sigaar: een silhouet ontworpen om te domineren

Weinig Marvel-schurken zijn zonder masker zo onmiddellijk herkenbaar. Kingpin onderscheidt zich door een licht kostuum, vaak wit of crèmekleurig, een wandelstok die hij meer als een scepter dan als steun vasthoudt, en een sigaar. Elk van deze elementen zegt iets heel precies, en geen ervan is decoratief.

Het wit is om te beginnen een keuze tegen de rol in. De onderwereld kleedt zich in fictie donker om op te gaan in de nacht. Fisk doet het omgekeerde: hij kleedt zich om gezien te worden, op klaarlichte dag, op plekken waar niemand hem kan raken. Het lichte pak is geen schuilplaats, het is een verklaring. Het kondigt een man aan die zich niet hoeft te verbergen omdat hij degenen die hem zouden kunnen tegenhouden al heeft gekocht.

De wandelstok speelt dezelfde rol. Hij suggereert kwetsbaarheid, nodigt uit hem te onderschatten, en verbergt regelmatig iets anders dan een accessoire. Wat de sigaar betreft, die installeert een tijdsbeleving: Fisk neemt zijn tijd, ook wanneer de situatie hem zou moeten verontrusten. Deze zelfverzekerde traagheid is ongetwijfeld zijn meest intimiderende eigenschap. Tegenover tegenstanders wier identiteit afhangt van een masker, stelt hij een perfect leesbaar beeld, en dat is precies wat het verontrustend maakt. Het onderwerp van visuele identiteiten doorkruist overigens de hele saga, van de Spider-Man maskers tot de outfits van de schurken.

Waar te beginnen om het personage te ontdekken

Drie toegangspoorten zijn genoeg, en ze dekken drie verschillende tijdperken. De eerste is natuurlijk Amazing Spider-Man #50uit 1967: je vindt er een nog ruwe, bijna theatrale Fisk, en de context die hem voortbracht, die van een Peter Parker die klaarstond om alles op te geven.

De tweede is Born Again, gepubliceerd bij Daredevil midden jaren 1980. Dit is het verhaal dat de methode Fisk voor de volgende decennia heeft vastgelegd, en waarschijnlijk het beste instappunt om te begrijpen wat het personage uniek maakt: de geduldige vernietiging in plaats van de eliminatie. Veel lezers noemen het als een van de hoogtepunten van het genre, over alle uitgevers heen.

De derde is de verhaallijn waarin hij vanaf 2017 burgemeester van New York wordt. Recenter, politieker, laat die zien wat er van een crimineel wordt wanneer hij de instellingen niet meer hoeft te omzeilen omdat hij ze leidt. Tussen die drie mijlpalen heb je de kern van een halve eeuw personage te pakken. En om de andere figuren te plaatsen die hij onderweg tegenkomt, blijft de complete gids van de iconische schurken de handigste kaart.

Wat je moet onthouden over Wilson Fisk

Kingpin is de uitzondering die de regel verduidelijkt. In een universum gebouwd op superkrachten bewijst hij dat een fortuin, een netwerk en geduld genoeg zijn om een stad in bedwang te houden. Hij kwam aan in 1967 in een nummer waarin Spider-Man het opgaf, hij veranderde van held in de jaren 1980, hij eindigde als burgemeester, en hij had nooit een laboratoriumongeluk nodig om geloofwaardig te zijn.

Wil je verder gaan, dan brengen de Spider-Man figuren de grote namen van de saga samen, halen de Spider-Man posters en de Spider-Man decoratie New York bij jou thuis, terwijl de Spider-Man T-shirts en de Spider-Man maskers de veilige keuzes blijven om te laten zien aan welke kant je staat. Fisk zou voor de stad hebben gekozen; Spider-Man kiest nog altijd voor de mensen die er wonen.