Spider-Man in Frankrijk: Fantask, de censuur van 1969 en het Strange-avontuur

Een Franse lezer die Spider-Man vandaag ontdekt, ziet hem paginagroot, in kleur, op het grote scherm. Meestal weet hij niet dat het personage daar is binnengekomen via een kiosktijdschrift dat na zeven nummers werd verboden, en dat hij de twintig jaar daarna in twee kleuren op goedkoop papier werd gedrukt — niet uit zuinigheid, maar omdat de wet dat feitelijk afdwong. Dit is de geschiedenis van de Franse comicsuitgeverij, en ze verklaart heel wat.

Mei 1969: Fantask #4

De eerste Franse verschijning van het personage dateert van mei 1969, in het nummer 4 van Fantask, uitgegeven door Éditions Lug. Het tijdschrift stelde het Franse publiek in één keer meerdere Marvel-reeksen voor: de Fantastic Four, Silver Surfer en Amazing Spider-Man.

Het verschil met de Verenigde Staten is aanzienlijk: zeven jaar scheiden de creatie van het personage van zijn aankomst hier. Dat was destijds de norm, en het betekent dat de eerste Franse lezers een personage ontdekten dat al gevestigd was, met een complete galerij van tegenstanders. De Amerikaanse oorsprong van die galerij wordt opgesomd op de pagina met de schurken van Spider-Man.

Lug was strikt genomen geen comicsuitgever, maar een Lyonees huis dat al populaire reeksen publiceerde. De gok op Marvel was net zozeer een commerciële test als een overtuiging. Die gok pakte goed uit — en werd daarna afgebroken door een administratieve beslissing.

Zeven nummers, dan het verbod

Fantask stopt na zeven nummers. De motivering van de commissie die toezag op publicaties voor de jeugd is beroemd gebleven om haar formulering: de publicatie werd beoordeeld als “uiterst schadelijk”, vanwege haar angstaanjagende sciencefiction, haar traumatiserende monstergevechten, haar verhalen met een beklemmende sfeer en haar tekeningen in felle kleuren.

Je moet dat laatste punt goed op je laten inwerken: de kleuren zelf maakten deel uit van de aanklacht. Dat is geen retorisch detail, het is wat twintig jaar lang het fysieke uiterlijk van de Franse comics zal bepalen. Eén administratieve beslissing over kleurvlakken heeft een hele visuele cultuur gevormd.

Het juridische kader was de Franse wet van 1949 op publicaties bestemd voor de jeugd, een naoorlogse tekst die in een heel andere context was bedacht en hier werd toegepast op Amerikaanse superhelden. Het personage begon zijn Franse loopbaan dus als voorwerp van verdenking — een traject dat vrij goed past bij een held die door de pers in zijn eigen universum wordt afgekraakt, zoals het artikel over J. Jonah Jameson.

VINTAGE POSTERS

Vintage Spider-Man Poster

De grafische aanpak van de eerste decennia — zichtbare rasters, vlakke kleurvlakken, theatrale kadrering — blijft de herkenbaarste van de hele franchise. Deze poster neemt dat vocabulaire over in een standaardformaat dat makkelijk in te lijsten is.

17.90 €

Ontdekken →

1971: de terugkeer via Strange

Het personage keert al het jaar daarop terug, in nieuwe tijdschriften — Strange en Marvel — uitgegeven door dezelfde uitgever. De les was geleerd: om onder de radar van de commissie te blijven, kiezen de publicaties voor een klein formaat en vooral voor een tweekleurendruk, zonder felle kleuren.

Dit is het punt dat de meeste moderne lezers niet kennen, en het is fascinerend: een hele generatie Franse lezers ontdekte Spider-Man in een bewust verarmd kleurenpalet, niet om artistieke of budgettaire redenen, maar om een tweede verbod te vermijden. Het rood-blauwe pak, een van de meest herkenbare ter wereld, bereikte hen in twee tinten.

Die beperking heeft een stijl opgeleverd. Lezers uit die periode koesteren een bijzondere band met die pagina's, en dat verklaart de huidige waarde van deze tijdschriften bij verzamelaars. De Spider-Man posters en de stickers die met de retro-esthetiek spelen, putten rechtstreeks uit dat register.

Strange, het tijdschrift van Spider-Man geworden

Spider-Man komt vanaf nummer 18 in Strange en werkt zich daar geleidelijk op tot hoofdfiguur, tot het tijdschrift uiteindelijk zijn naam draagt: Strange kreeg van nummer 99 tot nummer 248 de ondertitel « Le Journal de Spider-Man ». Honderdvijftig nummers onder deze vlag, dat is een aanzienlijke duur voor een kiosktijdschrift.

Die vooraanstaande positie was niet vanzelfsprekend. Strange publiceerde meerdere reeksen tegelijk, en andere personages hadden die plaats kunnen innemen. Het was het lezerspubliek dat besliste, nummer na nummer — en het feit dat een blut New Yorkse held de anderen verdrong, zegt iets over wat hier aansloeg.

Lug bouwde het succes uit met andere titels — Titans, Nova, Spidey — die een heel kiosklandschap hebben gestructureerd. Voor een lezer van vandaag zijn die namen de toegangspoort tot de fundamentele verhalen, waarvan de leesvolgorde staat uitgelegd op de pagina met de verhaalbogen.

Wat de Franse lezers als eerste ontdekten

Het verschil van zeven jaar heeft een zelden benoemd gevolg: de eerste Franse lezers hebben het personage niet op volgorde ontdekt. De tijdschriften grepen naar wat er in de catalogus beschikbaar was en mengden verhalen uit verschillende periodes, wat een zwevende chronologie opleverde. Een lezer kon een tegenstander tegenkomen nog vóór diens oorsprongsverhaal.

Sommige baanbrekende verhalen kwamen dus laat aan, soms na hun gevolgen. Dat is het geval met de grote trauma's van het personage: de dood van oom Ben en die van Gwen Stacy zijn hier niet gelezen in de volgorde waarin ze in de Verenigde Staten zijn gepubliceerd, wat generaties lezers met verschillende referentiepunten heeft opgeleverd.

Deze wanordelijke ontvangst verklaart een deel van de meningsverschillen tussen Franse lezers over wat telt in de carrière van het personage. Twee mensen die twee jaar na elkaar zijn begonnen, hebben niet dezelfde baanbrekende verhalen, hoewel ze hetzelfde tijdschrift hebben gelezen. De canonieke volgorde is tegenwoordig toegankelijk via de speciale leesgidsen.

Het kleine formaat, een leesschool

Het verkleinde formaat veranderde niet alleen het uiterlijk van de tijdschriften, het veranderde ook de manier van lezen. Een Amerikaanse stripplaat die voor groot formaat is getekend en vervolgens verkleind en opnieuw samengesteld wordt, verliest ademruimte: de panelen schuiven dichter op elkaar, de belettering wordt naar verhouding groter en het leesritme versnelt.

De Franse uitgevers moesten dus hele pagina's herschikken, soms platen uitknippen, vakjes herordenen. Dat is een onbekend stuk aanpassingswerk, en het verklaart waarom sommige lezers, bij het herontdekken van de Amerikaanse edities, het gevoel hebben een ander verhaal te lezen — de opmaak is niet meer dezelfde.

Dat werk leverde ook verschillen in vertaling en naamgeving op die het Franse vocabulaire rond het personage blijvend hebben getekend. De Spider-Man T-shirts en de mokken met stripplaten uit die tijd blijven voor velen de meest directe band met die leesperiode.

PLAIDS EN COMFORT

Spider-Man Comics Plaid

Oude bundels herlezen vraagt om een fauteuil en tijd. Dit plaid met stripplaten-motief bedekt een hele bank en kan in de wasmachine, wat niet onbelangrijk is na een hele avond herlezen.

34.90 €

Ontdekken →

Van Lug tot vandaag: drie tijdperken van de Franse uitgeverij

Het eerste tijdperk is dat van de kiosk: klein formaat, hoge frequentie, lage prijs, brede verspreiding. Je kocht Spider-Man als een tijdschrift, bij de krantenboer, zonder je druk te maken over verzamelen of continuïteit.

Het tweede tijdperk is de overstap naar de boekhandel, met grotere formaten, kleuren die weer tot hun recht komen en een seriedenken. De lezer houdt op kioskkoper te zijn en wordt verzamelaar, en dat verandert alles: je volgt een verhaalboog, je maakt een reeks compleet, je zet ze op een plank.

Het derde tijdperk is het onze: dikke bundels, integrale uitgaven, digitale edities en een bijna volledige toegang tot de historische catalogus. De paradox is dat die overvloed het instappen moeilijker maakt dan in de tijd van de kiosk — vandaar het nut van de leesroutes die verzameld staan op de pagina met gidsen en advies en van de personagekaart op de pagina over het universum.

Wat dit verhaal vandaag nog verklaart

Drie dingen. Eerst de bijzondere gehechtheid van het Franse publiek aan de oude versies van het personage: via hen is hij hier aangekomen, en de retro-esthetiek behoudt een emotionele waarde die de recente versies nog niet hebben.

Vervolgens het vocabulaire. Decennia vertaalwerk hebben Franse namen ingeburgerd die vandaag naast de originelen bestaan, wat blijvende verwarring oplevert voor wie informatie zoekt — hetzelfde personage kan twee namen dragen, afhankelijk van de editie die je raadpleegt.

Ten slotte de structuur van de markt: Frankrijk blijft een van de weinige landen waar de superheldencomic massaal in de kiosk werd verspreid vóór hij naar de boekhandel verhuisde, wat een breed lezerspubliek over meerdere generaties heeft opgeleverd. De Spider-Man figuren en de cadeau-ideeën voor volwassenen vinden daar hun verklaring: de lezers van Strange zijn vandaag vijftig of zestig jaar oud.

RETRO-OBJECTEN

Spider-Man Vintage Comics Wekker

Zichtbare raster en felle kleuren: de esthetiek van de kiosktijdschriften, op een voorwerp dat elke ochtend wordt gebruikt. Het soort stuk dat meteen aanspreekt bij wie die periode heeft meegemaakt.

29.90 €

Ontdekken →

Waarom juist dit personage aansloeg in Frankrijk

De vraag is terecht, want andere Amerikaanse helden kwamen tegelijk aan zonder hetzelfde lot te kennen. Drie elementen verklaren het verschil. Het eerste is sociaal: een blut, miskende jongeman die studie en baantjes combineert, sprak een Frans kiosklezerspubliek veel meer aan dan een miljardair of een Noordse god.

Het tweede is het dubbelleven. Het motief van het personage dat zijn identiteit verbergt voor zijn naasten is universeel, en het werkt los van de Amerikaanse context. Een lezer uit Roubaix of Marseille had er geen moeite mee te begrijpen waarom Peter Parker tegen zijn tante liegt — die mechaniek staat uitgewerkt in het artikel over het belang van tante May.

Het derde is humor. Het personage maakt grapjes terwijl hij klappen krijgt, wat hem onderscheidt van de ernst van de meeste van zijn tijdgenoten en de vertaalbarrière heel goed overleeft. Dat is waarschijnlijk wat een blut New Yorkse held in staat heeft gesteld om in tien jaar tijd het boegbeeld van een Frans tijdschrift te worden — en het verklaart de levensduur van het personage op de kleding en de speelgoed voor drie opeenvolgende generaties.

Deze tijdschriften vandaag terugvinden

De nummers van Fantask zijn zeldzaam en gewild, vooral het vierde, dat de eerste Franse verschijning van het personage bevat. Er hebben slechts zeven nummers bestaan, wat het aanbod automatisch beperkt en de gevraagde prijzen verklaart.

Strange is veel toegankelijker: er zijn over tientallen jaren verschillende honderden nummers verschenen, en je vindt ze regelmatig op rommelmarkten, in gespecialiseerde winkels en op tweedehandsplatforms. Het is een betaalbare toegangspoort tot dit verhaal, mits je het kleine formaat en de tweekleurendruk accepteert.

Wie de verhalen wil lezen in plaats van de objecten te verzamelen, kiest het best voor de moderne bundels: kleuren in ere hersteld, oorspronkelijk formaat, geactualiseerde vertaling. De twee benaderingen mikken niet op hetzelfde — de ene bewaart een tijdperk, de andere geeft een werk terug. De pagina over de merchandise past hetzelfde onderscheid toe op voorwerpen, van moderne hoesjes tot stukken met een vintage-inspiratie.

De personages zoals Frankrijk ze noemde

De aanpassing bleef niet beperkt tot het formaat. De vertalers van die tijd verfransten een groot deel van de eigennamen, volgens een eenvoudig principe: een naam die in het Engels iets zegt, moest ook in het Frans iets zeggen. Het resultaat is een parallel lexicon dat decennialang het lezen heeft gestructureerd.

Ook het hoofdpersonage ontsnapte niet aan die regel: hij heette in Frankrijk lang l'Homme Araignée, of gewoon l'Araignée, en het tijdschrift dat aan hem gewijd werd, droeg die naam in zijn eerste jaren. Zijn tegenstanders ondergingen hetzelfde lot: Green Goblin tot Vulture werd « le Vautour » en Kraven de Jager.

Deze verfransing heeft blijvende en soms verwarrende effecten gehad: eenzelfde personage draagt vandaag twee namen, afhankelijk van de geraadpleegde editie, wat elk zoeken naar informatie bemoeilijkt. Dat is een onderwerp op zich, en het verdient zijn eigen inventaris. In afwachting daarvan, de Spider-Man figuren uit de catalogus doorgaans de internationale namen, terwijl Franse bundels afwisselen naargelang hun publicatieperiode.

Een laatste woord over wat dit verhaal over het heden zegt. Een tijdschrift verboden om zijn kleuren, een verdachte held, een geknutseld formaat om een commissie te omzeilen: de aankomst van Spider-Man in Frankrijk lijkt meer op culturele smokkelwaar dan op een marketinglancering. Vijfenvijftig jaar later vult hetzelfde personage de bioscoopzalen en vult hij de schappen — en de winkel die vandaag zijn figuren en zijn posters verkoopt, stamt in rechte lijn af van de lezers die Strange bij de kiosk kochten. Dat is een traject dat weinig fictieve personages kunnen claimen, en het verdient het gekend te worden door wie het universum via de films ontdekt.

Veelgestelde vragen

Wanneer kwam Spider-Man aan in Frankrijk?

In mei 1969, in nummer 4 van het tijdschrift Fantask, uitgegeven door Éditions Lug, dus zeven jaar na zijn creatie in de Verenigde Staten. Het tijdschrift presenteerde tegelijk meerdere Marvel-reeksen aan het Franse publiek.

Waarom werd Fantask verboden?

De commissie die toezicht hield op publicaties voor de jeugd vond het tijdschrift uiterst schadelijk, vanwege de angstaanjagende sciencefiction, de monstergevechten, de beklemmende sfeer en de als fel beoordeelde kleuren. Het tijdschrift stopte na zeven nummers.

Waarom werden Franse comics in twee kleuren gedrukt?

Een rechtstreeks gevolg van dat verbod. Felle kleuren stonden tussen de aangevoerde bezwaren: om een tweede censuur te vermijden kozen de volgende tijdschriften voor een klein formaat en een tweekleurendruk. Een hele generatie ontdekte het rood-blauwe kostuum in twee tinten.

Wat was het tijdschrift Strange?

Het tijdschrift dat Spider-Man vanaf 1971 in Frankrijk droeg. Het personage komt erin vanaf nummer 18 en werkt zich zo op dat Strange van nummer 99 tot nummer 248 de ondertitel « Le Journal de Spider-Man » krijgt — honderdvijftig nummers onder die vlag.

Zijn deze tijdschriften iets waard?

De zeven nummers van Fantask zijn zeldzaam en gewild, vooral het vierde. Strange is veel toegankelijker: enkele honderden nummers verschenen, die je geregeld op rommelmarkten en in gespecialiseerde winkels vindt. Om te lezen in plaats van te verzamelen blijven de moderne bundels de betere keuze.